ಪಾಸ್‌ಪೋರ್ಟ್ ಮತ್ತು ಪೌರತ್ವದ ವಿರೋಧಾಭಾಸ – ಜಗತ್ತಿಗೆ ಭಾರತೀಯ, ಸ್ವದೇಶದಲ್ಲೇ ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಹ?

ವಿದೇಶಾಂಗ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸಚಿವಾಲಯವು ‘ಪಾಸ್‌ಪೋರ್ಟ್ ಅನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಪೌರತ್ವದ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕೃತ ದಾಖಲೆಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ನೀಡಿದ ಸ್ಪಷ್ಟನೆಯು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಕಾನೂನಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದೆ. ಈ ನಿರ್ಧಾರವು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲ ಮೂಡಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವದೇಶಿ ಕಾನೂನುಗಳ ನಡುವೆ ಇರುವ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ವಿರೋಧಾಭಾಸ ಹಾಗೂ ದ್ವಂದ್ವವನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

1. ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ಪೌರತ್ವದ ಹೆಗ್ಗುರುತು, ಸ್ವದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪ್ರಯಾಣದ ದಾಖಲೆ!
ಭಾರತದ ಗಡಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಜಗತ್ತಿನ ಯಾವುದೇ ಮೂಲೆಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಭಾರತೀಯನಿಗೆ ಆತನ ‘ಭಾರತೀಯ ಪಾಸ್‌ಪೋರ್ಟ್’ ಆತ ಭಾರತದ ಪ್ರಜೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುವ ಏಕೈಕ, ಅತ್ಯುನ್ನತ ಮತ್ತು ಸರ್ವಸಮ್ಮತ ದಾಖಲೆಯಾಗಿದೆ. ಯಾವುದೇ ವಿದೇಶಿ ಸರ್ಕಾರ, ರಾಯಭಾರ ಕಚೇರಿ ಅಥವಾ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯನ್ನು (Nationality) ಗುರುತಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಆತನಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡುವುದು ಈ ಪಾಸ್‌ಪೋರ್ಟ್ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆಯೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಜಗತ್ತಿನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಸ್‌ಪೋರ್ಟ್ ಎಂದರೆ ಪೌರತ್ವದ ಸಂಕೇತ. ಆದರೆ ವಿಪರ್ಯಾಸವೆಂದರೆ, ಅದೇ ಪಾಸ್‌ಪೋರ್ಟ್ ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ದೇಶವಾದ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪೌರತ್ವ ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಲು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಅಂತಿಮ ಪುರಾವೆ ಎಂದು ಒಪ್ಪಲು ಕಾನೂನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತದೆ.
2. ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವ ದ್ವಂದ್ವ ನೀತಿ
ಇದೇ ನಿಯಮವನ್ನು ಮಗದೊಂದು ಆಯಾಮದಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದಾದರೆ, ಇದರಲ್ಲಿರುವ ಕಾನೂನಾತ್ಮಕ ದ್ವಂದ್ವ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಒಬ್ಬ ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗ ಅಥವಾ ಪ್ರಜೆ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿದಾಗ, ಆತನನ್ನು ವಿದೇಶಿ ಪೌರನೆಂದು ಗುರುತಿಸಲು ಮತ್ತು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಲು ಆತನ ದೇಶದ ಪಾಸ್‌ಪೋರ್ಟ್ ಅನ್ನೇ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಪರಮೋಚ್ಚ ದಾಖಲೆಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತದೆ. ಬೇರೆ ದೇಶದ ಪಾಸ್‌ಪೋರ್ಟ್ ಮತ್ತು ವೀಸಾ ಹೊಂದಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ನಾವು ಯಾವುದೇ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ತನಿಖೆಯಿಲ್ಲದೆ ಆ ದೇಶದ ಪ್ರಜೆ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯನೇ ತನ್ನ ಸ್ವದೇಶದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪಾಸ್‌ಪೋರ್ಟ್ ತೋರಿಸಿದರೆ, ಅದನ್ನು ಪೌರತ್ವದ ಅಂತಿಮ ಪುರಾವೆಯಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ನಮ್ಮದೇ ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತದೆ.
3. ಈ ವಿರೋಧಾಭಾಸಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು?
ಕಾನೂನು ತಜ್ಞರ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ವಿಚಿತ್ರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಭಾರತದ ವಿಭಿನ್ನ ಕಾಯ್ದೆಗಳೇ ಕಾರಣ:

• ಪಾಸ್‌ಪೋರ್ಟ್ ಕಾಯ್ದೆ (Passport Act): ಪಾಸ್‌ಪೋರ್ಟ್ ಎನ್ನುವುದು ಕೇವಲ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಸುಗಮಗೊಳಿಸಲು ಮತ್ತು ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ಗುರುತನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ವಿತರಿಸಲಾಗುವ ಒಂದು ‘ಪ್ರಯಾಣದ ದಾಖಲೆ’ (Travel Document) ಮಾತ್ರವಾಗಿದೆ.
• ಪೌರತ್ವ ಕಾಯ್ದೆ 1955 (Citizenship Act): ಭಾರತದ ಒಳಗಿನ ಪೌರತ್ವವನ್ನು ಈ ಕಾಯ್ದೆಯಡಿ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪ್ರಕಾರ ಪೌರತ್ವಕ್ಕೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಜನನ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ, ಜನಿಸಿದ ವರ್ಷ ಮತ್ತು ಪೋಷಕರ ಪೌರತ್ವದ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಪಾಸ್‌ಪೋರ್ಟ್ ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಈ ಮೂಲಭೂತ ಕಾನೂನು ಚೌಕಟ್ಟಿನಡಿಯಲ್ಲಿ ಪೌರತ್ವವನ್ನು ಮರುಪರಿಶೀಲಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯನಿಗೆ ಗೌರವ ಮತ್ತು ಅನನ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗುರುತನ್ನು ನೀಡುವ ಪಾಸ್‌ಪೋರ್ಟ್, ಭಾರತದ ಒಳಗಿನ ಕಾನೂನು ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಪೌರತ್ವದ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಅಪೂರ್ಣ ದಾಖಲೆಯಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

ವಿದೇಶಿ ಪಾಸ್‌ಪೋರ್ಟ್‌ಗಳನ್ನು ಅವರ ಪೌರತ್ವದ ನಿಖರ ಪುರಾವೆಯಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ನಮ್ಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಸ್ವದೇಶಿ ಪಾಸ್‌ಪೋರ್ಟ್ ಅನ್ನು ಆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸದಿರುವುದು ಭಾರತದ ಪೌರತ್ವ ಕಾನೂನುಗಳ ಜಟಿಲತೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿರುವ ವಿರೋಧಾಭಾಸಗಳಿಗೆ ಹಿಡಿದ ಕೈಗನ್ನಡಿಯಾಗಿದೆ.

ಎಲ್ಲಾ ನಾಗರಿಕರಿಗೂ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ‘ಪೌರತ್ವ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ’ ಇಲ್ಲದಿರುವವರೆಗೆ ಈ ಗೊಂದಲಗಳು ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತವೆ.